Það myndaðist hérna ákaflega erfið stemming í kringum stjórnarskrármálið sem gerði erfitt að ræða það. Það þarf eiginlega að nefna nokkur atriði um það.

• Stjórnlagaráð fór í alltof veigamiklar breytingar á stjórnarskránni. Ef ráðið hefði bara lagt áherslu á nokkur lykilatriði þá stæðum við í dag uppi með stórbætta stjórnarskrá. Í staðinn var lögð fram stjórnarskrá sem var alveg fyrirsjáanlegt að yrði aldrei samþykkt af Alþingi.
• Kosningarnar um stjórnarskrána höfðu ekkert stjórnskipulagslegt gildi (ekki frekar en kosningarnar um hvort Reykjavíkurflugvöllur ætti að vera í Vatnsmýrinni). Það vissu menn fyrirfram og sumir kjósendur nefndu það sem afsökun fyrir að taka ekki þátt í þeim. Það að tala um að það sé valdarán að fara ekki eftir niðurstöðum kosningana er út í hött. Þingið hefur löggjafavald og þá skiptir engu hvaða álit menn hafa á þingræðinu.
• Þingmenn sækja umboð sitt til kjósenda í þingkosningum. Höfuðskylda þeirra er að breyta eftir eigin sannfæringu. Þar af leiðandi var galið að ætlast til þess t.d. að þingmenn Sjálfstæðisflokksins ættu að kjósa gegn eigin sannfæringu út frá niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrána.
• Ef gömlu þingmenn Borgarahreyfingarinnar hefðu verið til í að hjálpa þá hefði mögulega verið hægt að ná fram ágætum breytingum á stjórnarskránni á lokametrunum. En hér gildir að vilja heldur þann versta en þann næstbesta. Síðan gæti líka verið að sumir hafa áttað sig á að það væri gott fyrir komandi kosningabaráttu að slá sig til riddara.
• Það var aldrei hægt að nota 71. gr. þingskaparlaga því andstæðingar frumvarpsins hefðu einungis þurft að yfirgefa þingsal til að koma í veg fyrir atkvæðagreiðslu (helmingur þingmanna þarf að vera viðstaddur atkvæðagreiðslu). Ég tel líka beitingu 71. greinarinnar almennt ólýðræðislega. Hér og í næsta atriði á undan gef ég mér reyndar að það hafi leynst andstæðingar frumvarpsins í þingliði stjórnarflokkana sem ég er ekki alveg viss um að sé rétt.
• Þau sem unnu harðast að því að bjarga leifunum af stjórnarskrárfrumvarpinu voru Katrín Jakobsdóttir og Árni Páll Árnason og fengu engar þakkir fyrir.
• Það að keyra stjórnarskrármálið af krafti í þrot og þar með koma í veg fyrir að nokkrar breytingar yrðu hefði komið miklu betur út fyrir ríkisstjórnina. Þá hefði orðið endalaust málþóf, ekki bara um þetta mál heldur öll önnur mál sem átti eftir að samþykkja. Það hefði líka náð afhjúpa þá þingmenn ríkisstjórnarinnar sem voru mótfallnir breytingunum sem hefði verið gott.
• Allar málamiðlanir um breytingar á stjórnarskrárfrumvarpinu þurftu að vera á þann veg að öruggur meirihluti yrði fyrir þeim eftir kosningar. Það var löngu fyrirsjáanlegt að Framsókn og Sjálfstæðisflokkur yrðu með meirihluta og ef málið hefði verið þvingað í gegn í heild sinni gegn vilja þeirra þá hefðu þeir flokkar einfaldlega fellt breytingarnar á næsta þingi.

Enn eru rugludallar að kenna 5% reglunni um vandamál kjördæmakerfisins. Sérstaklega er sársaukafullt að heyra menn halda því fram að hún sé sett til þess að níðast á litlu flokkunum.

Fyrst verð ég að útskýra eitt sem margir sem þvaðra um 5% regluna virðast ekki vita. Þessi regla snýst um úthlutun jöfnunarþingsæta og ekkert annað. Áður en 5% reglan var sett gátu engin framboð fengið jöfnunarþingsæti án þess að hafa fengið kjördæmakjörinn þingmann. Þarna var sumsé litlum framboðum auðveldað til muna að komast á þing. Þetta var í raun stórkostleg framför fyrir lítil framboð og án 5% reglunnar væru t.d. Píratar ekki með neinn þingmann.

Það sem fólk hunsar í umræðunni er að jöfnunarþingsætin, sem eru takmörkuð auðlind, eru plástur á atkvæða ójafnvægið sem fylgir kjördæmaskipaninni. Ef landið væri eitt kjördæmi þá væri engin þörf á jöfnunarþingsætum og þaðan af síður reglum um hvernig þeim er úthlutað.

Í raun tel ég að jöfnunarþingsætin séu það versta við kjördæmakerfið af því að það minnkar gagnsæi. Þegar ég greiddi atkvæði Reykjavík suður í síðustu kosningum þá varð atkvæði mitt til þess að hjálpa Ásmundi Daða inn á þing í Norðvesturkjördæmi. Ég gat fyrirfram ekkert vitað um það. Það eru flóknar stærðfræðiformúlur sem liggja þar að baki. Ég hafði ekki neinn möguleika á að strika út Ásmund Daða og koma þannig í veg fyrir að hann gæti grætt á atkvæði mínu.

Þegar fólk gagnrýnir 5% regluna þá nefnir það aldrei hve flókið það væri í raun að lækka þröskuldinn eða afnema hann. Það eitt og sér er ekki nóg því það þarf fleiri jöfnunarþingsæti til að tryggja að framboðin sem þá komast í pottinn geti fengið slík þingsæti.

Ef við myndum fjölga jöfnunarþingsætum myndi gagnsæi kosningakerfisins minnka til muna. Atkvæðin sem við greiddum í okkar kjördæmum til þess að styðja frambjóðendur þar færu mun oftar til að styðja frambjóðendur í öðrum kjördæmum. Við værum sumsé frekar að kjósa flokka en einstaklinga. Þetta yrði sérstaklega absúrd þegar um er að ræða lítil framboð sem ganga oft á persónufylgi einstakra frambjóðenda.

Ef við ætluðum að halda í kjördæmaskiptinguna án þess að hafa þröskuld fyrir að fá jöfnunarþingsæti og jafnframt að tryggja að allir sem fái 1/63 af atkvæðum á landsvísu fái þingmann þá þyrftum við einfaldlega að hafa 63 jöfnunarþingsæti tiltæk. Í slíku kerfi hefðum við nákvæmlega enga stjórn á því hvert atkvæði okkar færi. Þá er í raun búið að afmá alla kosti kjördæmaskiptingarinnar. Svoleiðis er í raun það kerfi sem þeir sem segjast vilja afnema alla þröskulda við úthlutun jöfnunarþingsæta eru að biðja um.

Ég bið því alla sem eru að gagnrýna 5% regluna að pæla aðeins í málinu og beina kröftum ykkar síðan í að berjast gegn kjördæmaskiptingunni sem er raunverulega vandamálið. Í slíku kerfi myndi 1/63 af atkvæðum sjálfkrafa gefa einn þingmann og menn gætu haft nær fullkomna stjórn á því hvert atkvæði manns færi.

Mistök ríkisstjórnarinnar í stjórnarskrármálinu eru augljós og ég hef áður bent á þau. Í stað þess að keyra málið í atkvæðagreiðslu og láta fella það þannig reyndi stjórnin að bjarga einhverju og uppskar ekkert nema vanþakklæti. Það hvort ríkisstjórnin hélt að almenningur myndi skilja hvað gerðist eða hvort þau voru einfaldlega svona heit fyrir nýju stjórnarskránni að þau gátu ekki hugsað sér að drepa hana er eitthvað sem ég get ekki svarað.

Enginn fjölmiðill fylgdi fordæmi N.Y. Times og fékk einhvern til að halda almennilega utan um skoðanakannanir sem gerðar hafa verið fyrir þessar kosningar. Morgunblaðið hefur þó staðið sig áberandi best. Maður getur skoðað kökurit yfir kannanir langt aftur í tímann og þar að auki hafa þeir safnað þessum niðurstöðum í CSV skrá sem klárara fólk en ég gæti gert eitthvað með.

Það sem sést í þessum könnunum er að það eru bara sex flokkar sem hafa möguleika á að ná þingmönnum (Píratar eru líklega óöruggastir). Enginn af hinum framboðunum hafa nokkru sinni náð yfir 4%. Það eina sem gæti breytt þessu er ef að eitthvað framboðið hafi óvenjumikið fylgi í einu kjördæmi og þannig ná kjördæmakjörnum þingmanni. Það er frekar ólíklegt en mögulega gæti persónufylgi einstakra frambjóðenda haft áhrif.

Ég verð að játa að ég get varla fengið af mér að reyna að sannfæra fólk ekki um að kjósa þessi framboð. Ég tel einfaldlega að kjósendur þeirra séu bara svo sannfærðir um ágæti þeirra (eða hafi slíka andúð á „fjórflokknum“ sem heitir núna stundum „fimmflokkurinn“) að þeim er sama hvaða áhrif atkvæði þeirra hafa á heildarniðurstöðuna. Ég er nær vonlaus um að næsta ríkisstjórn verði nokkuð annað en hræðilegt afturhvarf til þeirrar stefnu sem leiddi til hrunsins.

Stóri vandinn er ekki litlu framboðin heldur einfaldlega hve margir ætla að kjósa Framsókn og Sjálfstæðisflokk. Niðurstaðan er sú að vinstristjórn sem var rétt komin af stað nær ekki skriðþunga til að draga kerfið almennilega til vinstri.

Ég held að ég hafi hvergi nefnt að ég ætla ekki að kjósa besta oddvitann í mínu kjördæmi. Það er nefnilega hann Vésteinn Valgarðsson hjá Alþýðufylkingunni. Ef ég héldi að hann hefði einhvern séns á að komast inn myndi ég kjósa hann.

En það leiðir mig að kosningakerfinu. Ég er ekkert rosalega spenntur fyrir hreinum einstaklingskosningum. Ég held að við höfum séð það í stjórnlagaþingskosningunum að það komst tvenns konar fólk að, þeir sem voru frægir fyrir og þeir sem eyddu nægilega miklu í kosningabaráttuna. Við sáum líka að íslenskir fjölmiðlar réðu ekkert við verkefnið.

En hvað sem því líður þá myndi ég samt vilja kjósa einstaklinga og ég held að það þyrfti ekki að henda út flokkakerfinu til að opna á einstaklingskosningar. Það mætti bjóða upp á þann möguleika að maður gæti gefið frambjóðendum úr fleiri en einum flokki atkvæði sitt. Þetta væri líka jákvæðara kerfi en það sem við búum við með útstrikunum. Augljóslega væri maður líka voðalega til í að gefa frambjóðendum úr öðrum kjördæmum atkvæði sitt.

Man einhver hvernig tillögur Vilmundar Gylfasonar þessi mál voru?