Author Archives: Óli Gneisti

Bleikt og blátt

Posted by on 20. maí 2012 No comments

Með því að gefa fyrstu bekkingum bleika og bláa hjálma þá eru Kiwanis og Eimskip að taka þátt í samfélagslegum þrýstingi sem segir að strákar og stelpur eigi að vera öðruvísi. Nú tel ég reyndar nokkuð augljóst að það sé munur á kynjunum en sá munur brýst ekki út í litavali – sá munur er menningarlegur en ekki eðlislægur. Stelpur eru ekki frá náttúrunnar hendi hrifnastar af bleikum og strákar eru ekki frá náttúrunnar hendi hrifnastir af bláum. Það er hins vegar til fullt af fólki sem heldur að svo sé og það fólk ber líklega mesta ábyrgð á þeim þrýstingi sem er á börn að velja “rétta” liti.

Þetta snýst náttúrulega ekki (bara) um liti. Ef þetta væri eini tilbúni munurinn á kynjunum sem samfélagið þröngvar börnin til að taka upp væri þetta ekkert mikið mál. Þetta er stór pakki af tilbúnum kynhlutverkum og það er nauðsynlegt að henda honum í heild sinni. Til þess er nauðsynlegt að leyfa börnum að velja og jafnvel stundum ýta þeim í áttir sem stangast á við þessi tilbúnu kynhlutverk. Við ættum sumsé í minnsta lagi að nota hlutlausari liti á börnin en helst að brjóta gegn kynjaskiptingunni. Þetta er kannski ekki stórt skref í jafnréttisbaráttunni en þó nauðsynlegt.

Í umræðu um þessi mál virðist fólk ímynda sér að heimur án fyrirfram ákveðinna stelpu- og strákalita sé grár. Ég held að hann sé þvert á móti sérstaklega litríkur. Bleikt og blátt er hins vegar jafn litlaust og svart og hvítt.

Ólafur Ragnar og málskotsrétturinn

Posted by on 14. maí 2012 No comments

Ég get ekki ímyndað mér að það hugnist mörgum að forsetinn sé að nota málskotsrétt sinn til þess að reyna að stjórnast í Alþingi. Þetta lýðskrum virtist allavega ekki virka á sjómennina sem hann var að predika yfir.

En hvað um þetta kvótamál sem slíkt. Málskotsrétturinn sem slíkur er aðalmálið. Ég er hlynntur honum þó ég sé ekki ánægður með það hvernig Ólafur Ragnar hefur notað hann.

Það sem hefur ergt mig hvað mest við hvernig Ólafur Ragnar hefur beitt málskotsréttingum er að mér finnst hann ekki vera sjálfum sér samkvæmur. Hann hefur alltaf rökstutt mál sitt en mér hefur ekki alltaf þótt samræmi í þessum rökstuðningi. Þetta virðast frekar hafa verið réttlætingar.

Ég teldi eðlilegast að forsetaframbjóðendur allir segi skýrt frá því hvaða aðstæður kalli að þeir myndu nota málskotsréttinn. Þetta ætti í raun að vera svo skýrt að maður gæti spáð fyrir um það.

Annars væri ágætt að málskotsrétturinn væri svona hálfgerður sjálfseyðingarhnappur þannig að annað hvort myndi forsetinn segja af sér um leið og hann notaði hann (eins og Vigdís taldi víst réttast) eða þá að þjóðin gæti, í kosningunum um málið sem forsetinn sendi í þjóðaratkvæðagreiðslu, sett forsetann af.

Mín fáfræði eða þín?

Posted by on 5. maí 2012 1 comment

Í gær sá ég mynd á Flick My Life (sem mér þykir skemmtilegur vefur). Sá sem sendi myndina inn (og sá sem samþykkti hana) hélt greinilega að sá sem bjó til PACE fánann sem sést þar væri að misrita orðið Peace. Ég man eftir að hafa séð þennan fána á Gay Pride en gerði einfaldlega ráð fyrir að ég þekkti ekki tungumálið sem um ræddi. Ég gúgglaði þetta núna, fann upplýsingar á Wikipediu og útbjó myndina sem er hér til vinstri. Ég sendi hana svo aftur á Flick My Life (með athugasemd um að það væru til fleiri tungumál en íslenska og enska) og við sjáum til hvort þeir birti hana.

Þegar maður sér eitthvað sem manni sýnist vera rangt þá er ágætt að gera ráð fyrir þeim möguleika að fáfræðin sé manns eigin. Nú á tímum er tiltölulega auðvelt að nálgast upplýsingar þannig að þetta þarf ekki mikið þrek.

Ég veit vel að sumir telja það ókost minn að ég “vilji alltaf hafa rétt fyrir” mér en andúð mín á því að hafa rangt fyrir mér veldur því að ég reyni yfirleitt afla mér upplýsinga áður en ég tjái mig. Það hefur ótal sinnum orðið til þess að ég hef komist hjá því að gera mig að fífli. Síðan hefur það líka komið fyrir alltof oft að ég hef gleymt þessu prinsippi og gert mig að fífli.

Sæmdin hans Snorra

Posted by on 2. maí 2012 1 comment

Í hádeginu hitti ég Sigrúnu og við fórum, eins og svo oft áður, að ræða höfundaréttarlög (alltaf gott að hafa laganemi í svona spjalli). Spjallið barst að sæmdarrétti (sem aldrei fellur úr gildi) og að hve miklu leyti mætti breyta verkum látinna höfunda (sem hafa klárað líf+70 ár pakkann), t.d. í þeim tilgangi að aðlaga stafsetningu að nútímahorfi. Ég hef nokkrum sinnum staðið í slíku og alltaf reynt að halda því sem ég tel sérvisku höfunda en annars að gera textann sem læsilegastan.

Talið barst þá að íslenskum fornbókmenntum. Ef við værum hörð á sæmdarréttinum væri hægt að segja að óhófleg breyting á stafsetningu þessara rita brjóti gegn þessum rétti. Þá kemur reyndar inn spurningin um rétt hins óþekkta “höfundar” ritanna. Á óþekktur höfundur sæmdarrétt? Þá gæti maður haldið því fram að Heimskringla sé vernduð sæmdarrétti þar sem mikil sátt er um að eigna Snorra Sturlusyni það verk. Við gætum jafnvel komist í þá fráleitu stöðu að verja stafsetninguna á Egils sögu út frá því að Alþingi hefur eignað Snorra það verk líka.

En það má líka líta til þess að við höfum enga “frumtexta” sem við getum sagt að séu “réttir”. Þannig að það gæti verið vafasamt að verja stafsetningu sem er ekki einu sinni komin frá “höfundunum”.

Þessar pælingar eru í sjálfu sér ekki nýjar því stjórnvöld reyndu að verja opinbera stafsetningu á Íslendingasögunum á sínum tíma. Ragnar í Smára og Halldór Laxness ögruðu þeim lagasetningum með því að gefa út rit með nútímastafsetningu og í Hæstarétti voru þeir sýknaðir á grundvelli prentfrelsisákvæðis stjórnarskrárinnar.

Alþingi mátti ekki setja lög sem takmörkuðu prentfrelsi. En má framfylgja lögum um sæmdarrétt eða brjóta þau gegn ákvæðum um tjáningarfrelsi samkvæmt núgildandi stjórnarskrá?

Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.

Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.

Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.

Getur það talist nauðsynlegt að verja sæmdarrétt látinna höfunda gegn tjáningarfrelsinu, samræmist það lýðræðishefðum og hve langt má þá ganga? Sjálfur get ég ekki einu sinni tekið undir að höfundaréttur sem gildir líf+70 ár geti talist nauðsynlegur á nokkurn hátt og það væri satt best að segja gaman að láta reyna á slíkt fyrir dómstólum. Ég tel þar að auki algeran óþarfa að eltast við sæmdarrétt þeirra sem eru komnir út fyrir líf+70 rammann. Reyndar tel ég samt að maður eigi nú alltaf að geta höfundar, sama hve löngu dauður hann er.

Afmælisbarn dagsins er ekki á Facebook

Posted by on 2. maí 2012 1 comment

Tengdapabbi minn hann Trausti á afmæli í dag. Þar sem hann er ekki á Facebook fær hann ekki kveðjur á þeim vettvangi og þess vegna fær hann bara kveðju frá mér hérna. Til hamingju með daginn. Njóttu hans.

Nýir höfundar, rafbækurnar og gagnrýnendurnir

Posted by on 2. maí 2012 1 comment

Ég las einhvern tímann grein um hvernig fer fyrir nýjum handritshöfunum í Hollywood. Þeir koma þangað með handritið sem þeir hafa lagt allt sitt í með vonir um að það verði gerð kvikmynd úr því. Það sem gerist er að handritið gengur á milli manna, ef höfundurinn er heppinn, og í kjölfarið hringir einhver í hann og spyr hvort hann vilji skrifa þriðju myndina í einhverri soralega leiðinlegri seríu. Draumahandritið er aldrei framleitt.

Það er víst ákaflega erfitt fyrir nýja höfunda að fá bók útgefna á Íslandi. Lukkulega hafa rafbækur þann möguleika að steypa útgáfuheiminum á hvolf. Nýir höfundar þurfa ekki einu sinni að leggja í prentkostnað til að koma verkum sínum í umferð (leiðbeiningar um rafbókagerð má finna á Rafbókavefnum). Það er hægt að gefa út rafbók, hafa hana ódýra eða jafnvel ókeypis og sjá hvort hún komist á flug. Fólk er þegar farið að gera þetta (t.d. á Emmu) en mig grunar að það gæti jafnvel orðið flóðbylgja bráðum.

Mér finnst að í dag sé fullkominn tími fyrir einhvers konar höfundasamlög þar sem ungir höfundar hjálpast að með því að gagnrýna í verk hvers annars, síðan prófarkarlesa og koma út. Ég veit ekki hvort það sé rétt að kalla útgáfuna Rúnatýr slíkt samlag en allavega sýnist mér þetta drifið áfram af fólki með höfundametnað. Þeirra stefna virðist vera að virka því þar er verið að selja töluvert af bókum (í gegnum Skinnu).

Kannski að gagnrýnendur (sérstaklega á netinu) ættu núna að vera duglegri að kalla eftir bókum frá þessum ungu höfundum sem er farnir að gefa út. Eru annars einhverjir að gagnrýna þessar bækur sem eru bara að koma út á rafbók frá áður óútgefnum höfundum? Ættu druslur og subbukallar ekki að taka þennan slag (biðst fyrirfram afsökunar á því að kalla gagnrýnendur druslur og subbukalla)? Kallið eftir að fá þessar rafbækur og leitið þær jafnvel uppi. Hjálpið væntanlegum lesendum að finna gullið í þessum nýja útgáfuheimi.

Sáttur við stöðuna

Posted by on 1. maí 2012 No comments

Þegar ég sé fólk tala um að þessi kreppa hafi staðið alltof lengi og allt ætti að vera orðið, ja, ef ekki gott þá allavega betra þá verður mér hugsað aftur til hrunsins. Ég varð alveg ótrúlega svartsýnn og mér leið alveg hrikalega illa. Ég bjóst aldrei við að þetta myndi reddast fljótt og örugglega. Ég gerði ráð fyrir að þetta yrði löng og sársaukafull kreppa. Burtséð frá stuðningi mínum við ríkisstjórnina þá tel ég ástandið í dag einfaldlega betra en ég bjóst við að það yrði.

Ég velti því fyrir mér hverjar væntingar þeirra sem segja að allt ætti að vera orðið gott í dag voru þegar hrunið var að ganga yfir. Var það svona mikið bjartsýnna en ég var?

Að keppa við niðurhal á erlendum þáttum

Posted by on 29. apríl 2012 2 comments

Stöð 2 tók nýlega upp á því að sýna Game of Thrones innan við sólahring frá því að þátturinn er sýndur í Bandaríkjunum. Það er ágæt leið til að keppa við niðurhal. Þetta erlenda efni er víst líka aðgengilegt í gegnum netið. Sem er líka ágætt. Mér sýnist þeir hins vegar setja erlenda efnið á netið eftir að það er frumsýnt í sjónvarpi. Það er ekki alveg jafn góð samkeppni við erlenda niðurhalið.

Mér dettur í hug að Stöð 2 gæti sett erlendu þættina á netið um leið og þeir eru komnir í hús (og Voddið eða hvað sem það heitir). Ég veit reyndar ekkert hvernig fyrirtækið fær þættina senda í dag. Þegar ég vann þarna komu sumar seríur í heilu lagi í kössum en aðrar voru sendar á stökum spólum. Kannski fá þeir þetta sent rafrænt núna og kannski ekki. Ef þeir fá, eða geta fengið, þættina senda rafrænt þá ættu þeir að skella þeim beint á netið. Það væri um leið aðferð til að koma þáttunum í hendur þýðenda. Þá þyrftu ekki að taka þættina sérstaklega upp fyrir þá (þegar ég vann þarna fengu þýðendur þættina á myndbandsspólum).

Ég held að það sé engum sem þykir sérstaklega gaman að eltast við að hala niður sjónvarpsþáttum af netinu og ef þeir gætu treyst því að hafa þá aðgengilega á sama tíma án fyrirhafnar beint í sjónvarpið sitt þá myndu örugglega margir þiggja það með þökkum (og greiðslum).

Þetta tengist líka því, sem ég hef talað um í mörg ár, að sjónvarp sem gefur þér aðgang að ákveðnu efni á ákveðnum tíma sé deyjandi miðill. Þetta mun líka, í fyllingu tímans, vonandi frelsa okkur frá þeirri ónáttúru að allir sjónvarpsþættir þurfi alltaf að vera jafn langir. Við sjáum til dæmis á Game of Thrones og öðru frá HBO að þeir leyfa sér alveg að flakka með lengdina á þáttunum. Þarfir efnisins fá að ráða frekar en takmarkanir miðilsins.

Verkferlar, hefðir og lög

Posted by on 23. apríl 2012 No comments

Ég hef nokkrum sinnum setið í stjórnum félaga. Ég hef þá merkilegt nokk lagt mig fram um að lesa lög þeirra. Stundum kemur upp sú staða að verkferlar í félaginu eru öðruvísi en mælt er fyrir í lögum þess. Við slíku er hægt að bregðast við á tvennan hátt. Ef hefðin sem skapast hefur í félaginu er betri þá er gott að breyta lögunum. Ef lögin eru betri skal breyta verkferlunum. Ég hef aldrei litið á það sem valmöguleika að hunsa lögin og fara bara eftir hefðinni. Það er t.d. af því að ég veit að ég gæti aldrei réttlætt það ef eitthvað færi úrskeiðis.

Einkaréttur á verkum utan höfundaréttar

Posted by on 22. apríl 2012 2 comments

Ég hef verið að lesa höfundaréttarlög sem fyrr. Í þetta sinn er ástæðan sú að ég vildi vita hvort einhver gæti eignast einhvers konar einkarétt á verkum sem eru utan höfundaréttar. Minn skilningur á lögunum er að ekki sé hægt að eignast slíkan rétt án þess að hafa breytt verkinu sjálfu á einhvern hátt (sbr. Vísur Vatnsenda-Rósu).

Ég sé eina undanþágu í lögum:

Hafi verk ekki verið birt almenningi innan verndartímabils skv. 43. og 44. gr. skal sá sem fyrst birtir verkið að því liðnu öðlast hliðstæðan rétt til fjárhagsnytja af verkinu og höfundar hafa samkvæmt ákvæðum laga þessara. Verndin helst uns 25 ár eru liðin frá næstu áramótum eftir birtingu.

Þetta á væntanlega við t.d. um fuglabók Benedikts Gröndal. Hans höfundaréttur er löngu liðinn en þarna fær útgefandi sanngjarna vernd.

Þegar ég tek texta sem eru komnir úr höfundarétti og geri úr þeim rafbók (og reyndar minniháttar lagfæringar á stafsetningu í einhverjum tilvikum) get ég ekki sé að ég eignist nokkurn einkarétt á rafbókunum.

Það er þó hægt að ímynda sér að, ef ég vildi, þá ætti ég einhverja vernd samkvæmt þessu:

Sá sem framleiðir skrár, töflur, eyðublöð, gagnagrunn eða svipuð verk sem hafa að geyma umtalsvert safn upplýsinga eða eru árangur verulegrar fjárfestingar hefur einkarétt til eintakagerðar eða birtingar verks í heild eða að verulegum hluta. Endurtekinn og kerfisbundinn útdráttur og/eða endurnýting óverulegs hluta af gagnagrunni er óheimil ef þær aðgerðir stríða gegn venjulegri nýtingu hans eða ganga með óeðlilegum hætti gegn réttmætum hagsmunum framleiðenda gagnagrunnsins.
Einkaréttur til þeirrar sérstöku verndar sem kveðið er á um í grein þessari helst í 15 ár frá næstu áramótum eftir að verkið varð til. Ef verkið er birt innan greinds verndartímabils skal verndin þó haldast í 15 ár frá næstu áramótum eftir að gagnagrunnurinn telst birtur almenningi.

Ef Rafbókavefurinn teldist gagnagrunnur og það stríddi gegn eðlilegri notkun hans að endurbirta efnið þá gæti ég kannski kallað eftir vernd (sem ég geri ekki).

Ég hef sama skilning á því þegar ég nýti efni af Tímarit.is. Ég tek þar einstaka sögur sem eru fallnar úr höfundarétti, algerlega ómerkilegan hluta heildarinnar, og geri úr þeim rafbækur. Ég sé ekki að ég brjóti nokkur ákvæði höfundalaga með slíku. En hvað ef maður tekur heilar bækur af Bækur.is? Er hægt að biðja um fimmtán ára vernd skv. þessu ákvæði? Ég er ekki viss.

Nú væri gaman að heyra í lögfræðingi.