{"id":14742,"date":"2024-07-11T15:13:36","date_gmt":"2024-07-11T15:13:36","guid":{"rendered":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/?p=14742"},"modified":"2024-07-11T15:21:57","modified_gmt":"2024-07-11T15:21:57","slug":"islendingar-skilja-ekki-einkarekstur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/2024\/07\/11\/islendingar-skilja-ekki-einkarekstur\/","title":{"rendered":"\u00cdslendingar skilja ekki einkarekstur"},"content":{"rendered":"<p>Mann setur hlj\u00f3\u00f0an \u00feegar Perlan \u00ed samkrulli vi\u00f0 Samt\u00f6k fer\u00f0a\u00fej\u00f3nustunnar <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/frettir\/innlent\/2024\/07\/11\/krofu_syningaradila_perlunnar_hafnad\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">kvartar til samkeppnisyfirlitsins undan \u00fev\u00ed a\u00f0 N\u00e1tt\u00faruminjasafn \u00cdslands \u00e6tli a\u00f0 setja upp s\u00fdningu \u00e1 n\u00e1tt\u00faruminjum<\/a> \u201e\u00ed beinni samkeppni vi\u00f0 sig\u201c. Er m\u00f6nnum ekki sj\u00e1lfr\u00e1tt e\u00f0a ultu \u00feeir kannski \u00e1 hausinn? \u00dearf einu sinni a\u00f0 \u00fatsk\u00fdra fyrir f\u00f3lki hve miki\u00f0 eip \u00feetta er? J\u00fa, greinilega. \u00dev\u00ed \u00feetta er \u00e1l\u00edka vitr\u00e6nt eins og ef V\u00edkingas\u00f6gusafni\u00f0 f\u00e6ri \u00ed m\u00e1l vi\u00f0 \u00dej\u00f3\u00f0minjasafn \u00cdslands vegna \u201ebeinnar samkeppni\u201c; ef einhverjum j\u00f3lasveini \u00e1skotna\u00f0ist sautj\u00e1ndu aldar papp\u00edrssnifsi og f\u00e6ri \u00ed m\u00e1l vi\u00f0 \u00c1rnastofnun.<\/p>\n<p>\u00cdslenskar r\u00edkisstofnanir hafa lagalegar skuldbindingar um mi\u00f0lun uppl\u00fdsinga til almennings. \u00dea\u00f0 \u00fe\u00f3 a\u00f0 einhver f\u00edg\u00fara \u00fati \u00ed b\u00e6 stofni fyrirt\u00e6ki um sams konar fr\u00e6\u00f0slu kemur hinu opinbera ekkert vi\u00f0, enda er s\u00e1 rekstur alfari\u00f0 \u00e1 \u00e1byrg\u00f0 vi\u00f0komandi.<\/p>\n<p>Fleirum vir\u00f0ist \u00f3skiljanlegt hvernig samspil r\u00edkis- og einkarekstrar virkar. Til a\u00f0 mynda vir\u00f0ist r\u00e1\u00f0herra v\u00edsinda, n\u00fdsk\u00f6punar og i\u00f0na\u00f0ar telja a\u00f0 r\u00edki\u00f0 eigi a\u00f0 l\u00e1gmarka kostna\u00f0 af rekstri opinberra stofnana, til d\u00e6mis H\u00e1sk\u00f3la \u00cdslands, en verja \u00feeim mun meiri fj\u00e1rmunum til stofnana \u00ed einkaeigu, til d\u00e6mis H\u00e1sk\u00f3lans \u00e1 Bifr\u00f6st (sj\u00e1 t.d. <a href=\"https:\/\/www.visir.is\/g\/20232376470d\/um-fusk-og-o-rad-siu-ha-skola-rad-herra\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">h\u00e9r<\/a> og <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/frettir\/innlent\/2024\/02\/13\/akvordunin_undir_haskolunum_komin\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">h\u00e9r<\/a>). \u00dea\u00f0 hvarflar ekki a\u00f0 r\u00e1\u00f0herranum a\u00f0 hlutverk hennar er a\u00f0 halda \u00fati opinberu menntakerfi fyrir alla og a\u00f0 a\u00f0rir rekstrara\u00f0ilar \u00e1 sama \u201emarka\u00f0i\u201c ver\u00f0i a\u00f0 sj\u00e1 um eigin rekstur \u00e1 eigin kostna\u00f0. \u00deannig virkar \u00feessi kap\u00edtalismi sem r\u00e1\u00f0herrann \u00feykist tr\u00faa \u00e1 en gerir greinilega ekki. Au\u00f0vita\u00f0 er j\u00e1kv\u00e6tt a\u00f0 frambo\u00f0 \u00e1 h\u00e1sk\u00f3lamenntun s\u00e9 sem allra mest en r\u00edki\u00f0 ber a\u00f0eins skyldu gagnvart s\u00ednum eigin stofnunum. \u00dea\u00f0 sk\u00fdtur \u00fev\u00ed sk\u00f6kku vi\u00f0 \u00feegar opinberar stofnanir s\u00e6ta ni\u00f0urskur\u00f0i svo h\u00e6gt s\u00e9 a\u00f0 veita h\u00e6rri styrkjum til einkaa\u00f0ila.<\/p>\n<p>\u00c1 \u00cdslandi vir\u00f0ast s\u00f6mulei\u00f0is margir a\u00f0hyllast \u00feau tr\u00faarbr\u00f6g\u00f0 a\u00f0 r\u00edki\u00f0 eigi alls ekki a\u00f0 reka sinn eigin fj\u00f6lmi\u00f0il, en \u00ed nafni l\u00fd\u00f0r\u00e6\u00f0is s\u00e9 anna\u00f0 \u00f3m\u00f6gulegt en a\u00f0 r\u00edki\u00f0 haldi einkareknum fj\u00f6lmi\u00f0lum \u00e1 l\u00edfi enda g\u00e6tu \u00feeir annars ekki reki\u00f0 sig \u00ed svo sm\u00e1u samf\u00e9lagi, ekki s\u00edst sakir \u00feess a\u00f0 rekstrarumhverfi fj\u00f6lmi\u00f0la hefur gj\u00f6rbreyst \u00e1 internet\u00f6ld. \u00c1 \u00cdslandi er fyrirkomulagi\u00f0 nefnilega \u00feannig a\u00f0 hver s\u00e1 sem stofnar fj\u00f6lmi\u00f0il vir\u00f0ist eiga heimtingu \u00e1 opinberu f\u00e9 til a\u00f0 halda rekstrinum \u00fati ef fyrirt\u00e6ki\u00f0 rekur sig ekki \u2014 og jafnvel \u00fe\u00f3 \u00fea\u00f0 r\u00e6ki sig me\u00f0 hagna\u00f0i. \u00dea\u00f0 var lengi tr\u00fa m\u00edn a\u00f0 kap\u00edtalismi snerist ekki s\u00ed\u00f0ur um a\u00f0 fyrirt\u00e6ki m\u00e6ttu fara \u00e1 hausinn en \u00e9g hef greinilega haft rangt fyrir m\u00e9r. Kap\u00edtalismi vir\u00f0ist fremur ganga \u00fat \u00e1 a\u00f0 leggja ni\u00f0ur r\u00edkismi\u00f0ilinn og verja s\u00f6mu fj\u00e1rmunum \u00ed einkarekna fj\u00f6lmi\u00f0la \u00fev\u00ed enginn vill kaupa \u00e1skrift hj\u00e1 \u00feeim \u00e1 hvorn veginn sem er.<\/p>\n<p>\u00de\u00e1 er einnig kvarta\u00f0 undan \u00fev\u00ed a\u00f0 r\u00edkis\u00fatvarpi\u00f0 s\u00e9 \u201e\u00e1 augl\u00fdsingamarka\u00f0i\u201c, sem eru merkingarlaus or\u00f0 enda er s\u00e1 marka\u00f0ur botnlaus h\u00edt. R\u00edkis\u00fatvarpi\u00f0 getur ekki hirt augl\u00fdsingatekjur af einkareknum mi\u00f0lum vegna \u00feess einfaldlega a\u00f0 r\u00edkis\u00fatvarpi\u00f0 er\u00a0<em>hrein vi\u00f0b\u00f3t<\/em> \u00e1 augl\u00fdsingamarka\u00f0i. Fari R\u00daV \u00fat \u00fe\u00e1 breytist ekkert fyrir hina sem eru eftir. Eins og svo margt anna\u00f0 er innihaldslaust s\u00edfri\u00f0 um \u201esamkeppni\u201c r\u00edkis\u00fatvarpsins vi\u00f0 a\u00f0ra fj\u00f6lmi\u00f0la ekki anna\u00f0 en einmitt \u00fea\u00f0.<\/p>\n<p>Bankar mega heldur ekki fara \u00e1 hausinn, en \u00fev\u00ed s\u00ed\u00f0ur m\u00e1 r\u00edki\u00f0 reka banka; svo \u00feegar bankar fara \u00e1 hausinn ney\u00f0ist r\u00edki\u00f0 til a\u00f0 kaupa bankana fr\u00e1 gjald\u00feroti til \u00feess eins a\u00f0 selja \u00fe\u00e1 aftur. \u00deessi l\u00f3g\u00edk gengur bers\u00fdnilega upp \u00ed hausnum \u00e1 \u00fdmsu f\u00f3lki \u00e1 al\u00feingi, \u00fe\u00f3 a\u00f0 \u00fdmislegt megi \u00fat \u00e1 hana setja.<\/p>\n<p>Hi\u00f0 opinbera hefur margv\u00edslegum skyldum a\u00f0 gegna gagnvart \u00edb\u00faum r\u00edkisins, til a\u00f0 mynda a\u00f0 halda \u00fati grundvallaralmanna\u00fej\u00f3nustu. Undir \u00fea\u00f0 hlutverk fellur me\u00f0al annars rekstur safna, menntastofnana, heilbrig\u00f0isstofnana og r\u00edkismi\u00f0ils \u00ed almanna\u00fe\u00e1gu. \u00deetta er gert af \u00f3tal \u00e1st\u00e6\u00f0um en ekki s\u00edst til \u00feess a\u00f0 tryggja a\u00f0 \u00f3h\u00e1\u00f0 \u00fev\u00ed hvernig fyrirt\u00e6kjum rei\u00f0ir af \u00e1 almennum marka\u00f0i, \u00fe\u00e1 s\u00e9 s\u00fa \u00fej\u00f3nusta alltaf til sta\u00f0ar fyrir alla sem hafa \u00e1 henni \u00fe\u00f6rf. Hlutverk hins opinbera er <em>ekki\u00a0<\/em>a\u00f0 halda uppi fj\u00e1rhagslega \u00f3bur\u00f0ugum einkafyrirt\u00e6kjum sem s\u00e6kja inn \u00e1 svi\u00f0 almanna\u00fej\u00f3nustunnar, til a\u00f0 mynda me\u00f0 stofnun fj\u00f6lmi\u00f0la, einkask\u00f3la e\u00f0a fr\u00e6\u00f0slus\u00fdninga.<\/p>\n<p>Gangi \u00feeim a\u00f0ilum sem allra best sem stofna fyrirt\u00e6ki \u00ed samkeppni vi\u00f0 almanna\u00fej\u00f3nustuna, en \u00feeir ver\u00f0a a\u00f0 \u00e1tta sig \u00e1 a\u00f0 \u00fea\u00f0 er \u00far \u00feeirra eigin ranni sem samkeppnin kemur, ekki af h\u00e1lfu r\u00edkisins. Hi\u00f0 opinbera ber \u00fev\u00ed e\u00f0lilega enga \u00e1byrg\u00f0 \u00e1 \u00fev\u00ed hvernig \u00feeim rei\u00f0ir af. Ef \u00feeirra er \u00e1g\u00f3\u00f0inn \u00fe\u00e1 er \u00e1h\u00e6ttan \u00feeirra s\u00f6mulei\u00f0is.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mann setur hlj\u00f3\u00f0an \u00feegar Perlan \u00ed samkrulli vi\u00f0 Samt\u00f6k fer\u00f0a\u00fej\u00f3nustunnar kvartar til samkeppnisyfirlitsins undan \u00fev\u00ed a\u00f0 N\u00e1tt\u00faruminjasafn \u00cdslands \u00e6tli a\u00f0 setja upp s\u00fdningu \u00e1 n\u00e1tt\u00faruminjum \u201e\u00ed beinni samkeppni vi\u00f0 sig\u201c. Er m\u00f6nnum ekki sj\u00e1lfr\u00e1tt e\u00f0a ultu \u00feeir kannski \u00e1 hausinn? \u00dearf einu sinni a\u00f0 \u00fatsk\u00fdra fyrir f\u00f3lki hve miki\u00f0 eip \u00feetta er? J\u00fa, greinilega. \u00dev\u00ed &hellip; <a href=\"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/2024\/07\/11\/islendingar-skilja-ekki-einkarekstur\/\" class=\"more-link\">Halda \u00e1fram a\u00f0 lesa: <span class=\"screen-reader-text\">\u00cdslendingar skilja ekki einkarekstur<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-14742","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-oflokkad"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14742","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14742"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14742\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14751,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14742\/revisions\/14751"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}