{"id":3109,"date":"2009-09-09T20:37:18","date_gmt":"2009-09-09T20:37:18","guid":{"rendered":"http:\/\/kaninka.net\/arngrimurv\/?p=3109"},"modified":"2019-01-01T13:36:54","modified_gmt":"2019-01-01T13:36:54","slug":"kenningar-einars-palssonar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/2009\/09\/09\/kenningar-einars-palssonar\/","title":{"rendered":"Kenningar Einars P\u00e1lssonar"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g hef oft staldra\u00f0 vi\u00f0 b\u00e6kur Einars P\u00e1lssonar um \u00edslenskt \u00fej\u00f3\u00f0veldi og go\u00f0afr\u00e6\u00f0i \u00e1 b\u00f3kasafninu, velt fyrir m\u00e9r hvers vegna enginn tala\u00f0i um \u00fe\u00e6r \u00ed \u00edslenskuskor en aldrei \u00e1r\u00e6tt a\u00f0 lesa neina \u00feeirra. \u00de\u00e6r eru svo margar, efni \u00feeirra svo fj\u00f6lbreytt (a\u00f0 \u00fev\u00ed er virtist) og titlarnir g\u00e1fu ekki beinl\u00ednis miklar v\u00edsbendingar um innihaldi\u00f0.<\/p>\n<p>Svo \u00ed dag rakst \u00e9g \u00e1 <a href=\"http:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/Einar_P%C3%A1lsson\">wikipediugrein um Einar P\u00e1lsson<\/a> og s\u00e9 n\u00fana hvers vegna \u00feessar ellefu e\u00f0a svo b\u00e6kur eru ekki lesnar spjaldanna \u00e1 milli vi\u00f0 \u00edslenskuskor.<\/p>\n<blockquote><p>\u00cdslenska go\u00f0aveldi\u00f0 \u00ed hei\u00f0ni (930-1000) var hugsa\u00f0 sem endurspeglun himneskrar reglu. \u00deannig m\u00e1tti l\u00edta \u00e1 go\u00f0ana 36 sem fulltr\u00faa himinhrings, og til samans jafngiltu \u00feeir konungi \u00ed go\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegum skilningi. Einar taldi a\u00f0 go\u00f0arnir hef\u00f0u b\u00fai\u00f0 yfir hinni go\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegu \u00feekkingu sem fylgdi go\u00f0sagnalandslaginu. Einar ger\u00f0i ennfremur r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 germ\u00f6nsk hei\u00f0ni hef\u00f0i, l\u00edkt og \u00f6nnur n\u00e1l\u00e6g tr\u00faarbr\u00f6g\u00f0, or\u00f0i\u00f0 fyrir \u00e1hrifum af speki p\u00fd\u00feag\u00f3ringa og platonista um a\u00f0 e\u00f0li heimsins, og \u00fear me\u00f0 hins go\u00f0l\u00e6ga hluta hans, v\u00e6ri f\u00f3lgi\u00f0 \u00ed t\u00f6lum og hlutf\u00f6llum. Hann h\u00e9lt \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00feessi speki hef\u00f0i legi\u00f0 a\u00f0 baki \u00edslenska go\u00f0aveldinu og konungd\u00e6mum grannlandanna.<\/p><\/blockquote>\n<p>Gallinn vi\u00f0 \u00f6ll svona samanbur\u00f0arfr\u00e6\u00f0i \u00e6tti flestum a\u00f0 vera auglj\u00f3s: ef \u00edslenska go\u00f0aveldi\u00f0 var hugsa\u00f0 svona, hvar eru \u00fe\u00e1 \u00edslensku heimildirnar fyrir \u00fev\u00ed? \u00de\u00e6r eru nefnilega ekki til. Einar gaf s\u00e9r einfaldlega, \u00fatfr\u00e1 samanbur\u00f0i vi\u00f0 samgermanskan menningararf og reyndar allt til Grikklands, a\u00f0 tilteknar hugmyndir &#8211; tiltekin heimsmynd &#8211; hef\u00f0i erfst svo a\u00f0 segja \u00f3breytt gegnum aldirnar \u00fej\u00f3\u00f0a \u00e1 milli. Sko\u00f0um \u00feetta n\u00e1nar:<\/p>\n<blockquote><p>M\u00e6lingakenning Einars var tilraun hans til a\u00f0 sameina (a) \u00fea\u00f0 sem vita\u00f0 er um norr\u00e6na hei\u00f0ni; (b) \u00fea\u00f0 sem \u00e1lykta m\u00e1 af samb\u00e6rilegum heimildum um forn tr\u00faarbr\u00f6g\u00f0 ind\u00f3-evr\u00f3pskra manna; (c) \u00fea\u00f0 sem vita\u00f0 er um stjarnfr\u00e6\u00f0ikunn\u00e1ttu forn\u00fej\u00f3\u00f0a og (d) \u00fe\u00e1 inns\u00fdn \u00ed norr\u00e6na go\u00f0afr\u00e6\u00f0i sem f\u00e6st me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 horfa \u00e1 \u00cdslendingas\u00f6gurnar sem go\u00f0sagnir.<\/p><\/blockquote>\n<p>Atri\u00f0i a) er einmitt \u00fea\u00f0 sem vi\u00f0 sko\u00f0um s\u00e9rstaklega vi\u00f0 \u00edslenskuskor &#8211; \u00fe\u00e6r var\u00f0veittu heimildir sem til eru um norr\u00e6na hei\u00f0ni og hva\u00f0 \u00fe\u00e6r segja okkur. Ranns\u00f3knir \u00e1 \u00fev\u00ed svi\u00f0i eru margv\u00edslegar og fj\u00f6lbreyttar. Atri\u00f0i b) er svo eitthva\u00f0 sem m\u00e9r liggur vi\u00f0 a\u00f0 segja a\u00f0 s\u00e9 \u00fat \u00ed h\u00f6tt a\u00f0 bera saman vi\u00f0 atri\u00f0i a) til \u00feess a\u00f0 \u00f6\u00f0last betri skilning \u00e1 \u00fev\u00ed s\u00ed\u00f0arnefnda. \u00dea\u00f0 skiptir engu m\u00e1li fyrir norr\u00e6na go\u00f0afr\u00e6\u00f0i hverju var tr\u00faa\u00f0 austan vi\u00f0 K\u00e1kasus fyrir meira en 5000 \u00e1rum. Ekki frekar en Gilgameskvi\u00f0a segir okkur nokku\u00f0 um Snorra-Eddu. \u00dea\u00f0 v\u00e6ri e\u00f0lilegt fyrir str\u00fakt\u00faral\u00edska ranns\u00f3kn a\u00f0 setja upp t\u00f6flu yfir l\u00f6gm\u00e1l go\u00f0sagna &#8211; einsog hefur veri\u00f0 gert &#8211; til a\u00f0 benda \u00e1 a\u00f0 allar go\u00f0sagnir fylgi svipu\u00f0u mynstri, b\u00fai vi\u00f0 svipa\u00f0ar reglur og eigi s\u00e9r jafnvel einhverja grunnfyrirmynd sem n\u00fa er gl\u00f6tu\u00f0. En \u00fea\u00f0 segir ekki endilega miki\u00f0 um tr\u00fa f\u00f3lks \u00e1 \u00cdslandi \u00e1 landn\u00e1ms\u00f6ld.<\/p>\n<p>Sama gildir um atri\u00f0i c), \u00fea\u00f0 einfaldlega gagnast okkur takmarka\u00f0 a\u00f0 velta fyrir okkur stjarnfr\u00e6\u00f0i\u00feekkingu S\u00famera, Grikkja e\u00f0a R\u00f3mverja \u00ed forn\u00f6ld \u00ed \u00fev\u00ed augami\u00f0i a\u00f0 varpa lj\u00f3si \u00e1 \u00edslenska menningu \u00e1 mi\u00f0\u00f6ldum. \u00dear sem vantar heimildir m\u00e1 gera r\u00e1\u00f0 fyrir \u00fdmsu, \u00fea\u00f0 m\u00e1 til d\u00e6mis gera r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 Snorri Sturluson hafi \u00feekkt Gesta Danorum eftir Saxo Grammaticus \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 standi hvergi. En vi\u00f0 getum fjandakorni\u00f0 ekki haldi\u00f0 \u00fev\u00ed fram a\u00f0 vegna stjarnfr\u00e6\u00f0i\u00feekkingar forn\u00fej\u00f3\u00f0a hafi s\u00f6gusvi\u00f0 \u00cdslendingasagna \u00e1tt a\u00f0:<\/p>\n<blockquote><p>endurspegla himneska reglu og vera jafnframt t\u00edmakvar\u00f0i. Einfaldasta lei\u00f0in til \u00feess er a\u00f0 hugsa s\u00e9r mi\u00f0ju og taka \u00fea\u00f0an mi\u00f0 af stjarnfr\u00e6\u00f0ilega markt\u00e6kum punktum \u00e1 sj\u00f3ndeildarhring, s.s. h\u00f6fu\u00f0\u00e1ttum og s\u00f3laruppr\u00e1s og s\u00f3larlagi um s\u00f3lst\u00f6\u00f0ur. Kennileiti \u00e1 j\u00f6r\u00f0u ni\u00f0ri sem tengjast \u00feessum stefnum f\u00e1 \u00feannig go\u00f0fr\u00e6\u00f0ilega merkingu. Einar ger\u00f0i ekki a\u00f0eins r\u00e1\u00f0 fyrir go\u00f0sagnalandslagi af \u00feessu tagi, heldur \u00e1leit a\u00f0 st\u00e6r\u00f0 \u00feess hafi veri\u00f0 n\u00e1kv\u00e6mlega skilgreind og \u00fatm\u00e6ld. Hann \u00e1leit a\u00f0 fornmenn hafi hugsa\u00f0 s\u00e9r \u00fea\u00f0 sem hring sem endurspegla\u00f0i sj\u00f3ndeildarhring og himinhring (d\u00fdrahringinn). \u00deverm\u00e1l hringsins skipti m\u00e1li og \u00e1tti a\u00f0 hafa veri\u00f0 216.000 fet (um 64 km)<\/p><\/blockquote>\n<p>Hva\u00f0 atri\u00f0i d) var\u00f0ar \u00fe\u00e1 s\u00e9 \u00e9g ekki samhengi\u00f0 milli \u00feess a\u00f0 l\u00edta \u00e1 \u00cdslendingasagnir sem go\u00f0sagnir &#8211; sem \u00fe\u00e6r kl\u00e1rlega eru &#8211; og a\u00f0 \u00fea\u00f0 segi okkur eitthva\u00f0 um a\u00f0ra texta sem bera \u00ed s\u00e9r l\u00edtinn skyldleika vi\u00f0 hina.<\/p>\n<p>\u00c9g tek fram a\u00f0 \u00e9g hef ekki lesi\u00f0 b\u00e6kur Einars P\u00e1lssonar og a\u00f0 \u00fea\u00f0 er \u00e1rei\u00f0anlega margt \u00e1hugavert \u00ed \u00feeim sem jafnvel g\u00e6ti skipt m\u00e1li fyrir \u00edslensk og norr\u00e6n fr\u00e6\u00f0i. En mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 \u00feessa litlu stikkprufu \u00fe\u00e1 vir\u00f0ist m\u00e9r afskaplega l\u00edti\u00f0 vera af haldb\u00e6rum g\u00f6gnum r\u00f6kstuddum vi\u00f0unandi heimildum. \u00deetta eru bara hugmyndir einsog hver sem er g\u00e6ti fengi\u00f0 og erfitt e\u00f0a \u00f3m\u00f6gulegt er a\u00f0 sanna e\u00f0a afsanna. Og sl\u00edkar kenningar bera \u00ed s\u00e9r l\u00edti\u00f0 fr\u00e6\u00f0ilegt gildi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g hef oft staldra\u00f0 vi\u00f0 b\u00e6kur Einars P\u00e1lssonar um \u00edslenskt \u00fej\u00f3\u00f0veldi og go\u00f0afr\u00e6\u00f0i \u00e1 b\u00f3kasafninu, velt fyrir m\u00e9r hvers vegna enginn tala\u00f0i um \u00fe\u00e6r \u00ed \u00edslenskuskor en aldrei \u00e1r\u00e6tt a\u00f0 lesa neina \u00feeirra. \u00de\u00e6r eru svo margar, efni \u00feeirra svo fj\u00f6lbreytt (a\u00f0 \u00fev\u00ed er virtist) og titlarnir g\u00e1fu ekki beinl\u00ednis miklar v\u00edsbendingar um innihaldi\u00f0. Svo &hellip; <a href=\"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/2009\/09\/09\/kenningar-einars-palssonar\/\" class=\"more-link\">Halda \u00e1fram a\u00f0 lesa: <span class=\"screen-reader-text\">Kenningar Einars P\u00e1lssonar<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[32,34,30],"tags":[],"class_list":["post-3109","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bkur","category-haskolablogg","category-thjodsogur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3109","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3109"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3109\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13719,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3109\/revisions\/13719"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3109"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3109"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/arngrimurv\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3109"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}