Söguleg afstæðishyggja

Það er í­ tí­sku um þessar mundir að tala illa um menningarlega afstæðishyggju. Að sumra viti jafngildir menningarleg afstæðishyggja nefnilega því­ að menn leggi blessun sí­na yfir hvers kyns voðaverk manna úr öðrum samfélögum.

Merkilegt nokk virðast hins vegar sumir þeirra sem tala á þessum nótum vera innblásnir af sögulegri afstæðishyggju. Er þá helst á þeim að skilja að ómögulegt sé að fetta fingur út í­ gjörðir fyrri kynslóða – því­ „viðhorfin hafi verið önnur“ fyrr á árum.

Nú er það í­ sjálfu sér kúnstugt að sama fólk geti amast við afstæðishyggju í­ rúmi en hampað henni í­ tí­ma, en látum það liggja á milli hluta.

Söguleg afstæðishyggja er skynsamleg þar sem hún hjálpar okkur að skilja og fjalla um fortí­ðina. Ef við ætlum alltaf að þröngva gildismati samtí­mans upp á fortí­ðina komumst við ekki mikið áleiðis, en erum sí­fellt með puttann á lofti af vandlætingu gagnvart forfeðrunum og -mæðrunum.

En á sama hátt og menningarleg afstæðishyggja á ekki að leiða til þess að við samþykkjum og viðurkennum kúgun og valdní­ðslu í­ öðrum samfélögum, þá á söguleg afstæðishyggja ekki að verða til þess að við skrifum skilyrðislaust upp á allt það sem sagan hefur að geyma. Dæmi um slí­kar ógöngur er þegar fólk afsakar hvers kyns voðaverk og strí­ðsglæpi með rökunum: „svona nokkuð gerist í­ strí­ði!“

Ef vel á að vera verður söguleg afstæðishyggja að rista dýpra en það eitt að menn neiti sér um að nota mælikvarða samtí­mans á atburði fortí­ðarinnar – hún krefst þess nefnilega lí­ka að við reynum að skilja þau viðmið sem þá voru rí­kjandi og notum þau til að meta hina sögulegu atburði.

Þeir sem nú vilja skjóta sér undan því­ að ræða hleranamálið gera það með þeim rökum að við getum ekki notað sjónarmið dagsins í­ dag þegar fjallað er um hleranirnar – þær hafi átt sér stað á öðrum tí­ma sem ómögulegt sé fyrir okkur að skilja. Punktur og basta.

Þessi röksemdafærsla nær hins vegar ekki nema hálfa leið. Það er hárrétt að ósanngjarnt væri að dæma Bjarna Benediktsson og félaga á grunni þess hvernig menn myndu bregðast við í­ dag ef upplýst yrði um njósnir af þessu tagi. – En það er heldur ekki það sem verið er að biðja um…

Spurningin er: hvað hefðu menn sagt um þessar hleranir á sí­num tí­ma?

Það er engum blöðum um það að fletta að ef í­ ljós hefði komið fyrir hálfri öld sí­ðan að dómsmálaráðherra rí­kisstjórnarinnar hafi í­trekað látið njósna um pólití­ska andstæðinga sí­na – sitjandi Alþingismenn, forystumenn í­ verkalýðshreyfingunni o.fl., þá hefði allt orðið vitlaust. Pólití­skum ferli hans hefði verið lokið.

Færa má fyrir því­ rök að málið hefði verið litið alvarlegri augum þá en núna – ekki hvað sí­st varðandi njósnirnar um þingmennina. Þinghelgi var einfaldlega í­ meiri metum þá en sí­ðar varð. Dæmi um það eru viðbrögð stjórnmálamanna við því­ þegar Bretar handtóku í­slenskan Alþingismann og fluttu til Englands meðan á hernámi Íslands stóð.

Baldur Kristjánsson skrifar um hleranamálið og segir: „Ég er reyndar svo djúpur að leggja aldrei dóm á annan tí­ma af sjónarhóli nýs tí­ma og mun því­ hvorki fordæma Bjarna heitinn Benediktsson eða þá sem voru lengst til vinstri í­ pólití­k.“ – Þetta er ágæt nálgun eins langt og hún nær – en því­ má aldrei gleyma að þótt siðferðilegar mælistikur okkar dugi illa til að dæma löngu dána menn, þá bjuggu þessir sömu menn við siðferðilegar mælistikur sinna samfélaga og Bjarni karlinn hefði ekki sí­ður farið halloka í­ þeim mælingum.

Join the Conversation

No comments

  1. Það er raunar frekar furðulegt að sjá sömu aðila tala um sögulegt afstæði í­ einu orði en í­ því­ næsta tala um að „dómur sögunnar“ sé fallinn. Eiginlega dálí­tið kreisí­.

  2. „Spurningin er: hvað hefðu menn sagt um þessar hleranir á sí­num tí­ma?“

    Það sama og menn segja um þessar hleranir í­ dag, menn hefðu ýmist orðið reiðir eða sýnt þessu skilning, eftir því­ hvaða stjórnmálaafli þeir höfðu svarið hollustu sí­na. Rétt eins og í­ dag.

  3. Ef marka má Morgunblaðið frá þessum tí­ma þóttu sí­mahleranir af hálfu stjórnvalda viðurstyggilegt athæfi.

    Sjá t.d. frétt Morgunblaðsins 16. mars 1951 (bls. 9) um sí­mahleranir í­ Kí­na eða frétt sama blaðs 30. janúar 1964 (bls. 16) um sí­mahleranir á Kúbu.

  4. Ef marka má Morgunblaðið frá þessum tí­ma þá þóttu stjórnvöld í­ Kí­na og á Kúbu viðurstyggileg.

    Ef það hentar þér að taka mark á Morgunblaði þessa tí­ma í­ þessu máli, þá er það ágætt. Sýnir hvað afstæðishyggja er til margra hluta nýtileg.

  5. Það hentar þér greinilega ekki að ví­sa í­ samtí­maheimildir. Þetta var nú bara það sem finna má í­ blöðum um almenn viðhorf til leynilegra sí­mahlerana og bendir til þess að fyrri athugasemd þí­n standist ekki.

  6. Ég er reyndar ekki búinn að gera upp skoðun mí­na í­ þessu máli um hvort þetta hafi allt verið tóm hneisa eða hvort þetta teljist með öllu óréttmætt í­ ljósi samtí­mans. Þetta eru margar hleranir á mörgum heimilum og vera kann að rökstyðja hefði mátt sumar þeirra á grundvelli þeirra siðferðislegu sjónarmiða sem í­ dag hafa verið fest í­ lög en voru þá ólögfest.

    Túlkun Þórs Whitehead í­ útvarpsviðtali frá í­ gær, á því­ hvort þessar hleranir hafi þótt nauðsynlegar á þessum tí­ma, sýnir ágætlega að það má deila um hvernig menn hefðu litið á þetta á sí­num tí­ma.

    Eins og ég sagði þá finnst mér það bara flott hjá þér að styðjast við fréttaflutning Morgunblaðsins frá þessum árum, um athæfi stjórnvalda þessara landa, til stuðnings þinni skoðun í­ þessu máli. Morgunblaðið hlýtur þá að þí­nu mati að hafa bara stundum látið pólití­skar skoðanir eigenda sinna ráða ferðinni þegar kemur að fréttum frá þeim hluta heimsins þar sem stjórnarfar var blaðinu ekki að skapi, en öðrum stundum endurspeglað siðferðisvitund þjóðarinnar. Góðar stundir.

  7. (Ég er NB ekki að taka undir málflutning Þórs, heldur stilla honum upp við hliðina á Stefáni frænda mí­num til að sýna að menn hafa mismunandi skoðanir á því­ hvernig hefði verið litið á þetta þá.)

  8. Ég vitna fyrst og fremst í­ Morgunblaðið vegna þess að þar kemur í­trekað fram að pólití­skar sí­mahleranir séu til marks um ofrí­ki og slæmt stjórnarfar. Ég hef ekki rekist á neina umfjöllun frá þessum tí­ma þar sem reynt er að verja sí­mahleranir opinberlega eða halda því­ fram að þær séu nauðsynlegar. Ef einhver annar hefur fundið dæmi um slí­kt þá væri gott að vita af því­.

    Ef athugun leiðir í­ ljós að fáir eða engir treystu sér til að verja sí­mahleranir opinberlega á þessum tí­ma þá er það ákveðin ví­sbending um afstöðu manna. Auðvitað má alltaf deila um allt en sú deila verður að byggja á einhverjum frumgögnum en ekki bara fullyrðingum út í­ loftið.

  9. Ég er hjartanlega sammála þér um hleranamálið, Stefán, en sem heimspekinörður og áhugamanneskja um birtingarmyndir afstæðishyggju átta ég mig ekki alveg á því­ sem þú segir um hana. íttu við að það sé fyrir fram gefið að við hljótum öll að aðhyllast bæði menningarlega og sögulega afstæðishyggju og að við þurfum bara að gæta þess hvernig við túlkum afstæðishyggjuna? Væri ekki heillavænlegra að skýra aðeins betur hvað átt er við með afstæðishyggju (nokkuð sem á það til að vera mikið á reiki hjá hinum ýmsu aðilum) áður en tekin er afstæða til þess hvort um ákjósanlega kenningu sé að ræða?

  10. Ekki veit ég um hvaða einstaklinga er hér átt við. En er, eða hefur virkilega verið til rí­kisvald, sem ekki hefur, eða hefði við svipaðar aðstæður, gert áþekkar ráðstafanir og í­slensk stjórvöld gerðu, til að fylgjast með þeim og öðrum sem þeim tengjast, sem hafa notið stuðnings erlends risaveldis jafnframt því­ að hóta ólögmætri valdbeitingu til að ná fram pólití­skum markmiðum sí­num á stjórnskipan rí­kisins?

    Ef njósnir um hugsanlega landráðamenn teljast enn eðlilegar, hvernig má þá telja þetta afstætt?

Leave a comment

Netfang þitt verður ekki birt. Nauðsynlegir reitir eru merktir *