{"id":2430,"date":"2008-07-15T23:30:46","date_gmt":"2008-07-15T23:30:46","guid":{"rendered":"http:\/\/kaninka.net\/stefan\/2008\/07\/15\/sjalfst%c3%a6%c3%b0i%c3%b0-og-framfarirnar\/"},"modified":"2008-07-15T23:30:46","modified_gmt":"2008-07-15T23:30:46","slug":"sjalfst%c3%a6%c3%b0i%c3%b0-og-framfarirnar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/2008\/07\/15\/sjalfst%c3%a6%c3%b0i%c3%b0-og-framfarirnar\/","title":{"rendered":"Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0i\u00f0 og framfarirnar"},"content":{"rendered":"<p>\u00d6fugt vi\u00f0 \u00fea\u00f0 sem sumir halda, hef \u00e9g enga s\u00e9rstaka nautn af \u00fev\u00ed\u00ad a\u00f0 r\u00ed\u00adfast vi\u00f0 Gu\u00f0mund Andra Thorsson \u00e1 netinu. \u00devert \u00e1 m\u00f3ti hafa sl\u00ed\u00adk sko\u00f0anaskipti tilhneigingu til a\u00f0 lei\u00f0ast \u00fat \u00ed\u00ad eineltisbrigsl og \u00e1sakanir um misskilning og rangf\u00e6rslur. (Kratar eru fr\u00e1 Mars, kommar fr\u00e1 Venus.)<\/p>\n<p>Hins vegar finnst m\u00e9r gaman a\u00f0 r\u00e6\u00f0a um sagnfr\u00e6\u00f0i og umr\u00e6\u00f0urnar h\u00e9r a\u00f0 ne\u00f0an gefa gott tilefni til vangaveltna um \u00ed\u00adslenska 20. aldar s\u00f6gu \u00e2\u20ac\u201c a\u00f0 hva\u00f0a leyti er r\u00e9tt a\u00f0 tengja auki\u00f0 stj\u00f3rnm\u00e1lalegt sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0i \u00cdslands \u00e1 li\u00f0inni \u00f6ld vi\u00f0 efnahagslegar framfarir. (Og setjum h\u00e9r til hli\u00f0ar alla hina fl\u00f3knu umr\u00e6\u00f0u um kosti og galla hins gildishla\u00f0na or\u00f0s \u00e2\u20ac\u017eframfarir\u00e2\u20ac\u0153.<\/p>\n<p>Spurt var hvort sagnfr\u00e6\u00f0ingar g\u00e6tu ekki veri\u00f0 samm\u00e1la \u00fev\u00ed\u00ad a\u00f0 Heimastj\u00f3rnart\u00ed\u00adminn\u00c2\u00a0 (1904-1918) hafi veri\u00f0 framfarat\u00ed\u00admi? J\u00fa, l\u00ed\u00adklega fengjust f\u00e1ir til a\u00f0 m\u00f3tm\u00e6la \u00feeirri sta\u00f0h\u00e6fingu. Reyndar fer \u00fea\u00f0 talsvert eftir m\u00e6likv\u00f6r\u00f0um hva\u00f0a t\u00ed\u00admabil tuttugustu aldarinnar megi teljast mesti framfarat\u00ed\u00admann. Ef horft er til til \u00fe\u00e1tta eins og aukinna l\u00ed\u00adfsl\u00ed\u00adkna, lengingu sk\u00f3lag\u00f6ngu og minnkandi barnadau\u00f0a er bl\u00f3maskei\u00f0 \u00fej\u00f3\u00f0arinnar fr\u00e1 lokum seinni heimsstyrjaldarinnar og r\u00e9tt fram yfir 1980.<\/p>\n<p>Lengi vel var mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 raforkunotkun \u00e1 heimili, en flj\u00f3tlega upp \u00far 1980 h\u00e6tti s\u00e1 m\u00e6likvar\u00f0i a\u00f0 ganga upp, \u00fear sem sparneytnari t\u00e6ki n\u00e1\u00f0u a\u00f0 vinna upp v\u00f6xtinn \u00ed\u00ad \u00fatbrei\u00f0slu heimilist\u00e6kja. V\u00f6xtur \u00fej\u00f3\u00f0arframlei\u00f0slu er einn m\u00e6likvar\u00f0i \u00e2\u20ac\u201c \u00fer\u00f3un kaupm\u00e1ttar kemur l\u00ed\u00adka til greina.<\/p>\n<p>A\u00f0d\u00e1un f\u00f3lks \u00e1 Heimastj\u00f3rnart\u00ed\u00admanum \u00ed\u00ad s\u00f6gu \u00cdslands tengist \u00fe\u00f3 ekki endilega v\u00ed\u00adsit\u00f6lum sem \u00feessum, heldur frekar st\u00f3rfelldum t\u00e6knibreytingum \u00feessara \u00e1ra og \u00fe\u00e1 s\u00e9rstaklega einst\u00f6kum st\u00f3rframkv\u00e6mdum. Og \u00fear sem margar \u00feessara n\u00fdjunga voru kynntar til s\u00f6gunnar n\u00e1nast \u00e1 sama t\u00ed\u00adma og stj\u00f3rnskipulag landsins breyttist, liggur beint vi\u00f0 a\u00f0 \u00e1lykta a\u00f0 tengsl hlj\u00f3ti a\u00f0 hafa veri\u00f0 \u00fear \u00e1 milli. \u00dea\u00f0 er \u00fe\u00f3 ekki alltaf svo auglj\u00f3st.<\/p>\n<p>A\u00f0 baki hugmyndarinnar um heimastj\u00f3rn sem kveikju t\u00e6kniframfara liggur s\u00fa s\u00f6gusko\u00f0un a\u00f0 t\u00e6knikerfi aldam\u00f3ta\u00e1ranna hafi \u00f6ll legi\u00f0 frammi, l\u00ed\u00adkt og v\u00f6rur \u00e1 hillu \u00ed\u00ad st\u00f3rmarka\u00f0i og be\u00f0i\u00f0 \u00feess eins a\u00f0 vaskir stj\u00f3rnm\u00e1lamenn t\u00e6kju \u00feau \u00ed\u00ad s\u00ed\u00adna \u00fe\u00e1gu. \u00deannig megi sk\u00fdra hversu seint \u00cdslendingar hafi teki\u00f0 upp t\u00e6knikerfin me\u00f0 d\u00e1\u00f0leysi og drunga valdstj\u00f3rnar Dana.<\/p>\n<p>\u00deessi mynd er alltof einf\u00f6ld. Fyrir \u00fea\u00f0 fyrsta er alls ekki \u00ed\u00ad \u00f6llum tilvikum h\u00e6gt a\u00f0 segja a\u00f0 \u00cdslendingar hafi veri\u00f0 seinir til \u00ed\u00ad t\u00e6kniv\u00e6\u00f0ingunni. Nau\u00f0synlegt er a\u00f0 sko\u00f0a hvert kerfi fyrir sig.<\/p>\n<p>T\u00f6kum sem d\u00e6mi vatnsveitukerfi. Fyrstu st\u00f3ru skrefin \u00ed\u00ad vatnsveitum\u00e1lum voru tekin um \u00fea\u00f0 leyti sem heimastj\u00f3rnin komst \u00e1. Mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 st\u00e6r\u00f0 samf\u00e9lagsins og st\u00f6\u00f0u m\u00e1la \u00ed\u00ad grannl\u00f6ndunum voru \u00cdslendingar hins vegar frekar snemma \u00e1 fer\u00f0inni. \u00dea\u00f0 hef\u00f0i komi\u00f0 \u00e1 \u00f3vart ef \u00feessi m\u00e1l hef\u00f0u komist \u00e1 reksp\u00f6l miki\u00f0 fyrr. \u00de\u00f3 vorum vi\u00f0 eftirb\u00e1tar \u00de\u00f3rshafnarb\u00faa \u00ed\u00ad F\u00e6reyjum svo munar nokkrum \u00e1rum.<\/p>\n<p>Rafv\u00e6\u00f0ingin \u00e1 \u00cdslandi hef\u00f0i hins vegar geta\u00f0 byrja\u00f0 nokku\u00f0 fyrr en raunin var\u00f0 \u00e2\u20ac\u201c \u00fe\u00f3tt m\u00f6rgum h\u00e6tti til a\u00f0 ofmeta hversu \u00e2\u20ac\u017esein vi\u00f0 vorum til\u00e2\u20ac\u0153. \u00cdsland og F\u00e6reyjar voru h\u00e9r \u00e1 svipu\u00f0u r\u00f3li, \u00fer\u00e1tt fyrir n\u00e1tt\u00farulega yfirbur\u00f0i \u00cdslands me\u00f0 \u00f6llum s\u00ed\u00adnum vatnsf\u00f6llum. Eftirtektarvert er hversu l\u00ed\u00adti\u00f0 gerist \u00ed\u00ad rafmagnsm\u00e1lunum \u00e1 t\u00ed\u00adma heimastj\u00f3rnarinnar.<\/p>\n<p>S\u00ed\u00admam\u00e1li\u00f0 er hi\u00f0 klass\u00ed\u00adska d\u00e6mi sem oftast er nota\u00f0 til marks um framfarahuginn \u00ed\u00ad kj\u00f6lfar \u00feess a\u00f0 r\u00e1\u00f0herravaldi\u00f0 f\u00e6rist fr\u00e1 H\u00f6fn til V\u00ed\u00adkur. En tvennt \u00feurfti til: p\u00f3lit\u00ed\u00adskan vilja \u00e1 \u00cdslandi annars vegar, en ekki s\u00ed\u00ad\u00f0ur t\u00e6knilegar lausnir og erlend st\u00f3rfyrirt\u00e6ki til a\u00f0 bj\u00f3\u00f0a f\u00e1mennum samf\u00e9l\u00f6gum sl\u00ed\u00adka \u00fej\u00f3nustu. Stutt yfirlit yfir v\u00f6xt s\u00ed\u00admakerfa \u00e1 ja\u00f0arsv\u00e6\u00f0um Evr\u00f3pu um og eftir aldam\u00f3tin 1900 er a\u00f0 m\u00f6rgu leyti raunh\u00e6fari sk\u00fdring \u00e1 \u00fev\u00ed\u00ad hvernig og hven\u00e6r s\u00ed\u00admt\u00e6knin barst til landsins en framvinda sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0ism\u00e1lsins.<\/p>\n<p>Svona m\u00e6tti lengi telja. \u00c1 sumum svi\u00f0um komu \u00cdslendingar seint til leiks \u00e2\u20ac\u201c \u00e1 \u00f6\u00f0rum snemma. Oftar en ekki var t\u00ed\u00admi t\u00e6kniv\u00e6\u00f0ingarinnar \u00fe\u00f3 \u00e1 svipu\u00f0u r\u00f3li og \u00e6tla m\u00e6tti mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 st\u00e6r\u00f0 og sta\u00f0setningu.<\/p>\n<p>St\u00e6rstu t\u00e6knibreytingarnar \u00e1 heimastj\u00f3rnart\u00ed\u00admanum voru l\u00ed\u00adkast til \u00e1 svi\u00f0i sj\u00e1var\u00fatvegsins. \u00dear eru togararnir kunnustu t\u00e1knmyndirnar, en fleira kom \u00fe\u00f3 til.<\/p>\n<p>\u00c1 sj\u00e1var\u00fatvegss\u00f6guk\u00farsinum sem \u00e9g t\u00f3k hj\u00e1 J\u00f3ni \u00de. \u00de\u00f3r \u00e1 s\u00ed\u00adnum t\u00ed\u00adma upp\u00ed\u00ad H\u00e1sk\u00f3la, lag\u00f0i J\u00f3n h\u00f6fu\u00f0\u00e1herslu \u00e1 mikilv\u00e6gi v\u00e9lb\u00e1tav\u00e6\u00f0ingarinnar. Sagnfr\u00e6\u00f0ingar hafa kalla\u00f0 hana hina \u00e2\u20ac\u017e\u00ed\u00adslensku i\u00f0nbyltingu\u00e2\u20ac\u0153. Segja m\u00e1 a\u00f0 samf\u00e9lagslegu \u00e1hrif v\u00e9lb\u00e1tanna hafi veri\u00f0 mun meiri en togaranna, enda rekstur \u00feeirra h\u00e6ttuspil og meira lotter\u00ed\u00ad.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 athyglisver\u00f0asta vi\u00f0 \u00ed\u00adslensku v\u00e9lb\u00e1tas\u00f6gunna er hversu snemma h\u00fan hefst. V\u00e9lb\u00e1tar til fiskvei\u00f0a voru n\u00fdjasta n\u00fdtt \u00ed\u00ad heiminum \u00feegar \u00feeir f\u00f3ru a\u00f0 skj\u00f3ta upp kollinum \u00ed\u00ad minnstu b\u00e6jum umhverfis landi\u00f0. Og hverjir skyldu hafa veri\u00f0 frumkv\u00f6\u00f0lar \u00ed\u00ad v\u00e9lb\u00e1tanotkun \u00ed\u00ad heiminum? J\u00fa, Danir.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed\u00ad freistandi a\u00f0 spyrja sig hvort krafturinn \u00ed\u00ad v\u00e9lv\u00e6\u00f0ingu sm\u00e1b\u00e1taflotans \u00e2\u20ac\u201c \u00ed\u00adslensku i\u00f0nbyltingunni \u00e2\u20ac\u201c hafi ekki fremur veri\u00f0 VEGNA n\u00e1inna tengsla \u00cdslands og Danmerkur frekar en \u00deR\u00ed\u0081TT FYRIR \u00feau?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00d6fugt vi\u00f0 \u00fea\u00f0 sem sumir halda, hef \u00e9g enga s\u00e9rstaka nautn af \u00fev\u00ed\u00ad a\u00f0 r\u00ed\u00adfast vi\u00f0 Gu\u00f0mund Andra Thorsson \u00e1 netinu. \u00devert \u00e1 m\u00f3ti hafa sl\u00ed\u00adk sko\u00f0anaskipti tilhneigingu til a\u00f0 lei\u00f0ast \u00fat \u00ed\u00ad eineltisbrigsl og \u00e1sakanir um misskilning og rangf\u00e6rslur. (Kratar eru fr\u00e1 Mars, kommar fr\u00e1 Venus.) Hins vegar finnst m\u00e9r gaman a\u00f0 r\u00e6\u00f0a um &hellip; <a href=\"https:\/\/truflun.net\/stefan\/2008\/07\/15\/sjalfst%c3%a6%c3%b0i%c3%b0-og-framfarirnar\/\" class=\"more-link\">Halda \u00e1fram a\u00f0 lesa: <span class=\"screen-reader-text\">Sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0i\u00f0 og framfarirnar<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-2430","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2430","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2430"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2430\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2430"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2430"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/truflun.net\/stefan\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2430"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}