Kristgervingur bjargar Skotlandi frá teiknimyndaóþokkanum Játvarði I.
Þetta var fjórða skiptið sem ég hef farið á Braveheart í bíó. Í þetta sinn í stóra salnum í Laugarásbíó sem ég hef ekki heimsótt lengi (lokun Álfabakka er gróði keppninautanna). Almennt fín upplifun en hléið var á vonlausum tímapunkti. Ég skil ekki af hverju bíó vanda sig ekki við að tímasetja hlé.
Það er langt síðan ég hef séð Braveheart. Í millitíðinni hef ég t.d. heimsótt Skotland, lært skoska þjóðfræði og almennt kynnt mér sögu þessa tímabils. Það er ekki leyndarmál að Braveheart er sögulega vafasöm. Upphafsorð myndarinnar um að sagnfræðingar í Englandi muni kalla sögumanninn lygara. Þetta er slíkt met í kjánalegum hroka að ég fyrirgef myndinni margt af því sem farið er rangt með.
Það sem stendur uppúr þegar ég horfi á Braveheart í dag er hve Mel Gibson er mikið að nota trúarlegt myndmál. Persónan William Wallace er umfram allt kristsgervingur. Við sjáum hann sífellt og endalaust í krossfestingarstellingunni. Hann ríður á fund fógetans með hendur úti. Hann er fluttur til aftöku bundinn á kross. Við henginguna eru hendur hans togaðar út. Þegar innyflinn eru dreginn út úr honum liggur hann á krossi.
Sem leikstjóri er Mel Gibson alveg sérstaklega hrifinn af leikaranum Mel Gibson og fær greinilega unun af því að sýna andlit hans. Leikstjórinn er líka hrifinn af hægferð. Það eru svo mörg atriði sýnd hægt að áhrifin verða sífellt minni. Það er líka óþarfi að nota slíkt í mynd sem er þegar fulllöng.
Það sem er kannski stærsta vandamál Braveheart er að það eru ekki allir að leika í sömu mynd. Patrick McGoohan leikur Játvarð I í ýktri gamanmynd. Angus McFadyen er innilega að leika mann í sálarkreppu. Uppreisnarfélagarnir James Cosmo, Brendan Gleeson og David O’Hara eru í fyndinni hasarmynd. Sophie Marceau er í ástarsögu.
Nú mætti vissulega búa til mynd sem er allt sem ég hef talið hér upp en Braveheart tekst það ekki. Mel Gibson sem leikari er eiginlega ætti að brúa öll þessi þemu. Í staðinn er hann ákvað hann að leika skæruliða-Jesú.
Skoski hreimur Gibson er vandaræðalegur og það hefði alveg mátt sleppa honum. Ef markmiðið hefði verið að hafa sögulega nákvæma notkun á tungumálinu væru Skotarnir væntanlega að tala skosku, frekar en ensku með skoskum hreim. Um leið myndi allt enska kóngafólkið, og líklega margir skosku aðalsmennirnir, tala frönsku.
Tónlist James Horner töluvert betri en Braveheart á skilið.
Forsaga Braveheart er að eftir að Alexander III Skotakonungur¹ ákvað, þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir, að fara í reiðtúr í góðu skosku veðri og fannst í kjölfarið hálsbrotinn. Erfingi hans var nýfædd norsk prinsessa að nafni Margrét. Þegar hún var um tveggja ára var hún trúlofuð enskum prins (verðandi Játvarður II) sem var um ári yngri en hún sjálf. Margrét var í orði kveðnu drottning en lést 17 ára gömul á leið til Skotlands.
Það leit út fyrir að borgarastríð væri óumflýjanlegt þannig að skoskir aðalsmenn ákváðu að biðja Játvarð I Englandskonung að velja kóng fyrir sig. Ekki besta ákvörðun allra tíma. Árið 1292 ákvað Játvarður að John Balliol skyldi verða kóngur en um leið valdi hann sjálfan sig sem einskonar yfirkonung Skotlands.
Skotar voru frekar ósáttir við stöðu mála og gerðu bandalag við Frakklandskonung.² Játvarður I brást við með að ráðast inn í Skotland og valdatíma Balliol lauk árið 1296 með fangelsun í Lundúnaturni.
Í Braveheart notar Játvarður I það sem er þar kallað [jus] primae noctis, en er oftar nefnt droit du seigneur, til að laða enska skíthæla til Skotlands. Sumsé, réttur lénsherra til að „afmeyja“ nýgiftar konur á landi sínu. Það hefur enginn fundið traustar heimildir fyrir því að slík lög hafi nokkru sinni verið til nokkurs staðar. Auðvitað hefur hegðun lénsherra í gegnum tíðina þó líklega oft verið álíka slæm eða verri en þessi hugmynd gefur til kynna.
Árið 1297 kom William Wallace til sögunnar. Við vitum í raun lítið um hann. Líklega var hann af minniháttar aðalsætt. Mögulega var kona hans drepin af fógeta en líklega ekki eins og Braveheart sýnir. Uppreisnin var þegar byrjuð þegar Wallace tók að sér að drepa umræddan embættismann en við vitum ekki hvort það var upphafið að aðild hans sjálfs að baráttunni gegn Englendingum.
Þó Braveheart nálgist stundum staðreyndir um uppreisn Skota gegn Englendingum er aldrei nokkur snerting sem á sér stað. Frægt er að kvikmyndagerðarmenn hafi sagt að þeir hafi neyðst til að breyta umgjörð orrustunnar við Stirling af því brúin var fyrir og þá hafi Skotar svarað „Já, það var það sem Englendingar uppgötvuðu“. Sumsé, flöskuhálsinn sem myndaðist við brúnna varð til þess að Skotar gátu slátrað Englendingum sem gátu fæstir flúið. Orrustan er bókstaflega kennd við þessa brú.
William Wallace var vissulega hengdur, dreginn og kvartaður árið 1305 eftir réttarhald þó Braveheart láti vera að nefna að hann var líka ásakaður um stríðsglæpi.³ Aftakan var líklegan andstyggilegri en myndin sýnir og það er ólíklegt að enskir áhorfendur hafi beðið honum miskunnar.
Meðferð Braveheart á Játvarði II⁴ er ekki falleg. Persónusköpunin byggir á hómófóbískum staðalmyndum sem sýna hann sem kvenlegan viljalausan aumingja. Kannski var hann samkynhneigður, við höfum engar góðar heimildir um það. Hann var þó vissulega listhneigður.
Játvarður II giftist Ísabellu, úlfynjunni af Frakklandi, formlega árið 1308 eftir dauða föður síns og William Wallace þegar hún var líklega tólf ára. Þó þau hafi eignast fjögur börn var hjónabandið ekki hamingjuríkt og endaði með valdaráni Ísabellu. Hún hefur einnig verið sökuð um að hafa borið ábyrgð á dauða Játvarðs II. Sonur þeirra varð seinna Játvarður III. Eftir dauða móðurbræðra sinna og karlkyns erfingja þeirra gerði hann tilkall til krúnu Frakklands. Þetta leiddi til hundrað (og sextán) ára stríðsins.
Í Braveheart reynir Mel Gibson að nota þjóðernis- og frelsishugmyndir sem komu að mestu fram á 19. öld til þess að réttlæta skoska uppreisn í lok 13. aldar. Það á sérstaklega við um hvernig Skotarnir sjálfir eru sýndir. Sú þjóðarímynd sem Gibson notar er oft tengd við skrif Walter Scott á og Tartanvæðinguna sem fylgdi í kjölfarið.
Kúgun Englendinga á Skotum í Braveheart á í raun meira sameiginlegt með því sem gerðist, og gerðist ekki, eftir fall Jakobs II (og VII af Skotlandi).
Skoskar sekkjapípur voru ekki bannaðar á tímum William Wallace, þær voru líklega ekki til. Því er hins vegar oft haldið fram að sekkjapípur hafi verið bannaðar eftir uppreisnina árið 1745 en svo er ekki. Hins vegar voru Skotapils bönnuð þá (á ákveðnum svæðum).
Fjöldamorðið sem sýnt er í upphafi Braveheart á síðan meira sameiginlegt með því sem gerðist í Glencoe árið 1692 en nokkrum atburði frá tíð William Wallace.
Braveheart er ástarbréf Mel Gibson til sjálfs sín og Jesú (sem er ekki krúttlega týpan). Hún er vissulega betri en Braveheart í Ameríku. Ég lét vera að horfa á Braveheart í Palestínu. Þar guggnaði Gibson líka á að fara aftur í hlutverk Jesú.
Maltin gefur ★★★⯪.
Óli gefur ★★★☆☆🫴.
¹ Það áhugaverðasta við Alexander III frá íslenskum sjónarhóli er að hann fékk völd yfir Suðureyjum sem höfðu tilheyrt Noregi og norrænum mönnum í töluverðan tíma þar áður. Það samkomulag var gert á sama tíma og Ísland var að færast undir Noregskonung.
² The Auld Alliance, sem við gætum kallað gamla sáttmála Skota við Frakka, gerði kannski lítið gagn á þeim tíma en lifði í hugum Skota í margar aldir. Þegar Jakob II Englandskonungur (en VII af Skotlandi) var gerður útlægur á seinni hluta sautjándu aldar tóku margir Jakobítar sér skjól í Frakklandi og sumir virðast allavega hafa litið á það sem framhald gamla sáttmálans.
³ Auðvitað voru þetta ekki kallaðir stríðsglæpir á þessum tíma en hann á að hafa slátrað konum, börnum, nunnum og munkum.
⁴ Játvarður I var líka í landvinningum í Wales. Sagan segir að hinir velsku hafi verið hræddir við að einhver sem talaði ensku fengi titilinn prinsinn af Wales. Þá átti Játvarður að hafa gefið ómálga syni sínum þann titil. Ekki satt en Játvarður II var fyrsti ríkisarfinn sem var kallaður prinsinn af Wales. Karl núverandi Bretakonungur var síðan fyrstur af þessum ríkisörfum sem hafði fyrir að læra velsku.