Eitt versta sjálfsmark íslenskrar stjórnmálasögu er ferðapistill sem birtist í Tímanum haustið 1956. Sveinn Skorri Höskuldsson birti þann átjánda september grein um ferð sína vestur á Barðaströnd, rækilega kryddaða vangaveltum um örnefni á leiðinni, landslag og fegurðarskyn. Engan á ritstjórninni hefur getað órað fyrir því þarna um haustið að greinarstúfurinn ætti eftir að verða einhver versta kosningafýlubomba allra tíma.
Sveinn Skorri hafði verið forystumaður ungra Framsóknarmanna og hefði eflaust farið út í pólitíkina ef fræðimennskan hefði ekki togað ennþá fastar. Hann átti stundum sæti á listum Framsóknar, en fráleitt þó við toppinn. Og í bæjarstjórnarkosningunum 1958 var hann ekki einu sinni í framboði.
Það var þó fyrir þær kosningar – nærri einu og hálfu ári eftir að Sveinn Skorri skrifaði ferðasöguna – sem Sjálfstæðismenn í höfuðstaðnum dustuðu rykið af henni og notuðu óspart í kosningabaráttunni. Greinin var talin sönnun þess að Framsóknarmenn hötuðu Reykjavík og allt það sem Reykvíkingum var kærast. Glæpur Sveins Skorra var nefnilega sá að skrifa illa um Esjuna.
Stóra-Esjumálið rústaði kosningabaráttu Framsóknarflokksins í Reykjavík. Frambjóðendur flokksins þurftu að eyða orkunni í að sannfæra kjósendur um að þeim væri í raun ekki illa við bæinn sinn og að Esjan væri bara nokkuð snotur. Fljótlega skolaðist það líka til í kollinum á fólki hvaða Framsóknarmaður hefði svívirt fjallið elskaða – og kosningasmalar hinna flokkanna voru ekkert að draga úr þeim misskilningi að Esjuníðingurinn væri oddviti listans eða einn af helstu forsprökkum hans.
Kosningastjórar Framsóknarflokksins töldu að Esjugrein Sveins Skorra hefði kostað flokkinn eitt sæti í bæjarstjórn. Og Framsóknarmenn voru ekki búnir að bíta úr nálinni með níðið, því fyrir hverjar kosningar næstu tíu árin var reynt að rifja málið upp – þótt vissulega hefði dregið úr áhrifamætti þess með tímanum.
Það er langt síðan ég heyrði fyrst söguna um Esjuna og fjóshauginn og gaf mér alltaf að hún hefði verið stormur í vatnsglasi – að orð Sveins Skorra hefðu verið rifin úr samhengi og blásin upp. Um daginn gróf ég hins vegar upp pistilinn og það verður að játast að það er talsvert kjöt á beinunum:
„Aldrei hef ég betur séð það en þennan morgun, hvað Esjan er takmarkalaust ljótt fjall. Það er sannast móðgun við öll sæmileg fjöll að kalla hana sama nafni. Það er eiginlega ekki hægt fyrir nema einhverja flatlendis-karaktera, sem aldrei hafa kynnzt almennilegu fjalli. Einna helzt minnir’ hún mig á fjóshaug. Útrunninn, gamlan fjóshaug, sem þurrir hnúskar standa hér og þar út úr en þynnri mykja hefir runnið út á milli. Form Esjunnar er nákvæmlega hið sama. Það er glæpur við fegurðarsmekk fólks að kalla Esjuna fjall, hvað þá þau ósköp að kalla hana fallegt fjall.
Og litbrigðin í Esjunni. Þessi útþvældi húsgangur, sem menn rembast við að básúna á svölunum hjá sér, eftir að hafa kúldast inni í heitu og leiðinlegu kaffiboði. Jafnvel ljótt fjall eins og Vaðlaheiðin hefir miklu fallegri litbrigði, þegar síðsumarnæturnar læðast inn Eyjafjörð.
Já, það er snautlegt fjall Esjan.“
Hér er kröftuglega mælt. Og það fróðlega er að flestir sveitamenn sem ég þekki og búa í Reykjavík eru hálfpartinn sammála þessu. Þeim finnst Esjan óttalegur fjóshaugur – en hafa bara vit á að þegja yfir því.